AI και φωνές εκφωνητών: η άδεια για ένα spot δεν είναι άδεια για κλωνοποίηση

Τι πρέπει να ελέγξουν σταθμοί, διαφημιστικές και στούντιο πριν ανεβάσουν ηχογραφήσεις εκφωνητών σε υπηρεσίες τεχνητής νοημοσύνης. Τι ζητά το...

Τι πρέπει να ελέγξουν σταθμοί, διαφημιστικές και στούντιο πριν ανεβάσουν ηχογραφήσεις εκφωνητών σε υπηρεσίες τεχνητής νοημοσύνης. Τι ζητά το ΣΕΔΙΚΕ και τι προβλέπει ο νόμος.

AI και φωνές εκφωνητών: η κλωνοποίηση φωνής δημιουργεί ερωτήματα για τις άδειες, τα δικαιώματα και τις συμφωνίες ανάμεσα σε εκφωνητές, παραγωγούς και πελάτες.

Ένα νέο τηλέφωνο στο τέλος του spot. Μια αλλαγή στην τιμή. Το όνομα ενός νέου αντιπροσώπου.

Ένα ακόμη radio ID για τον σταθμό, έστω και σκέτη πρόζα. Μέχρι πρόσφατα, για όλα αυτά χρειαζόταν συνήθως νέα ηχογράφηση.

Σήμερα, ένα δείγμα από την αρχική εκφώνηση μπορεί να αρκεί για να παραγάγει μια υπηρεσία AI τις νέες λέξεις με την ίδια φωνή.

Το ότι γίνεται τεχνικά δεν σημαίνει ότι επιτρέπεται. Η πληρωμή μιας εκφώνησης καλύπτει τη χρήση που συμφωνήθηκε. Δεν δίνει από μόνη της δικαίωμα να δημιουργηθεί μοντέλο της φωνής του εκφωνητή ούτε να παραχθούν με αυτό νέα κείμενα.

Τι ζητά το ΣΕΔΙΚΕ

Το Σωματείο Ερμηνευτών Διαφημιστικών Κειμένων Ελλάδας ΣΕΔΙΚΕ έχει δημοσιεύσει την επίσημη θέση του για τη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης. Καταγράφει ότι η AI χρησιμοποιείται ήδη για την προσαρμογή, τροποποίηση και μετάφραση υπαρχουσών ηχογραφήσεων, αλλά και για την παραγωγή νέου ήχου χωρίς νέα ηχογράφηση.

Το Σωματείο ζητά προηγούμενη, ειδική και έγγραφη συναίνεση του ερμηνευτή για τη δημιουργία, αποθήκευση, δοκιμή, αναπαραγωγή, προσαρμογή, παραγωγή ή εμπορική χρήση AI φωνής του.

Παράλληλα, χαρακτηρίζει το γενικό buy-out μη ασφαλή και μη ενδεδειγμένη πρακτική.

Προτείνει συγκεκριμένη αδειοδότηση, ορισμένης διάρκειας, και νέα άδεια και αμοιβή για κάθε νέα χρήση, χώρα, γλώσσα, brand, προϊόν, καμπάνια ή ουσιώδη τροποποίηση του αρχικού υλικού. Υπενθυμίζει επίσης ότι πρέπει να ελέγχονται υπάρχουσες συμβατικές δεσμεύσεις, όπως ρήτρες αποκλειστικότητας ή αθέμιτου ανταγωνισμού.

Η ανακοίνωση αποτυπώνει τις θέσεις του Σωματείου και δεν αποτελεί αυτοτελή νομοθετική ρύθμιση. Αυτό δεν αναιρεί τις υποχρεώσεις που ήδη απορρέουν από τον νόμο και τις συμβάσεις. Οι ειδικότεροι όροι που προτείνει χρειάζεται να αποτυπώνονται στις συμφωνίες των μερών.

Τι προστατεύει ο νόμος

Ο ν. 2121/1993 αναγνωρίζει συγγενικά δικαιώματα στους ερμηνευτές και εκτελεστές καλλιτέχνες. Εφόσον η εκφώνηση αποτελεί ερμηνεία έργου, το άρθρο 46 προβλέπει δικαιώματα ελέγχου της εγγραφής και της αναπαραγωγής της. Το άρθρο 52 ορίζει ότι οι συμφωνίες που αφορούν τα σχετικά δικαιώματα ισχύουν μόνο εφόσον έχουν γίνει γραπτώς. Ανάλογα με την ηχογράφηση, μπορεί να εμπλέκονται και δικαιώματα του παραγωγού της.

Στην πράξη, πριν ένα στούντιο ανεβάσει μια παλιά εκφώνηση σε πλατφόρμα voice cloning, χρειάζεται να ελεγχθεί αν οι πράξεις που πραγματοποιούνται καλύπτονται από τη σύμβαση ή από εφαρμοστέα νόμιμη εξαίρεση.

Όπου απαιτείται έγγραφη άδεια για τα συγκεκριμένα δικαιώματα, μια προφορική έγκριση δεν αρκεί.

Ένας σταθμός, για παράδειγμα, μπορεί να έχει άδεια να μεταδίδει τα Radio IDs που παρήγγειλε.

Δεν μπορεί να συμπεράνει από αυτό ότι έχει και άδεια να φτιάξει μοντέλο της φωνής και να παράγει όσα νέα σήματα θέλει. Το ίδιο ισχύει για demos και παλαιότερες εκφωνήσεις που διατηρούνται στο αρχείο μιας εταιρείας παραγωγής.

Τα συγγενικά δικαιώματα αφορούν την προστατευόμενη ερμηνεία και την εγγραφή της. Δεν αποτελούν γενικό δικαίωμα ιδιοκτησίας πάνω στη φωνή. Το αν μια συγκεκριμένη εκφώνηση προστατεύεται και αν η συνθετική έξοδος αναπαράγει στοιχεία της αρχικής εγγραφής απαιτεί ξεχωριστή αξιολόγηση. Γι’ αυτό έχουν σημασία και η προστασία της προσωπικότητας, τα προσωπικά δεδομένα και η σύμβαση.

Αντίστοιχα, μια παλαιότερη ρήτρα buy-out «για κάθε μέσο και κάθε χρήση» δεν πρέπει να θεωρείται αυτομάτως ότι καλύπτει την κλωνοποίηση φωνής. Χρειάζεται έλεγχος της διατύπωσης, του σκοπού της συμφωνίας και των εφαρμοστέων διατάξεων.

Η φωνή ως μέρος της προσωπικότητας

Ένα συνθετικό αντίγραφο μπορεί να εμφανίσει έναν επαγγελματία να διαφημίζει προϊόν που δεν ενέκρινε, να δουλεύει για ανταγωνιστικό brand ή να εκφωνεί περιεχόμενο που δεν θα δεχόταν να ηχογραφήσει. Αυτό μπορεί να βλάψει τη φήμη του, να θέσει σε κίνδυνο τις συνεργασίες του και να οδηγήσει σε απώλεια εισοδήματος.

Μια τέτοια χρήση μπορεί να εγείρει ζήτημα παράνομης προσβολής της προσωπικότητας. Ο Αστικός Κώδικας προβλέπει δυνατότητα να ζητηθεί η παύση και η μη επανάληψη της προσβολής και, εφόσον συντρέχουν οι νόμιμες προϋποθέσεις, αποζημίωση ή χρηματική ικανοποίηση.

Παράλληλα, η επεξεργασία ηχογραφήσεων που συνδέονται με αναγνωρίσιμο πρόσωπο χρειάζεται νόμιμη βάση σύμφωνα με τη νομοθεσία για τα προσωπικά δεδομένα.

Το Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Προστασίας Δεδομένων, στη Γνώμη 28/2024, επισημαίνει ότι ένα μοντέλο AI που εκπαιδεύτηκε με προσωπικά δεδομένα δεν θεωρείται αυτομάτως ανώνυμο. Επομένως, η διαγραφή του αρχικού αρχείου δεν αποδεικνύει από μόνη της ότι έχουν εξαλειφθεί και τα προσωπικά δεδομένα από το μοντέλο. Ούτε η δημόσια διαθεσιμότητα ενός demo αποτελεί γενική άδεια για οποιαδήποτε περαιτέρω επεξεργασία.

«Μόνο για να ακούσουμε πώς βγαίνει»

Μια δοκιμή voice cloning μπορεί ήδη να περιλαμβάνει αποστολή αρχείων σε τρίτο πάροχο, αποθήκευση της ηχογράφησης και δημιουργία μοντέλου φωνής. Οι όροι κάθε υπηρεσίας καθορίζουν επίσης τι μπορεί να κάνει ο πάροχος με το υλικό που παραλαμβάνει.

Πριν από το upload, χρειάζονται απαντήσεις σε συγκεκριμένα ερωτήματα: πού αποθηκεύεται το αρχείο, ποιος έχει πρόσβαση, για πόσο διατηρείται και αν χρησιμοποιείται για εκπαίδευση άλλων μοντέλων. Χρειάζεται ακόμη να διευκρινίζεται αν η διαγραφή αφορά μόνο την ηχογράφηση ή και το μοντέλο που δημιουργήθηκε από αυτήν.

Το ότι δεν έχει ακόμη μεταδοθεί ή πωληθεί κάποια παραγωγή δεν σημαίνει ότι δεν έχει ήδη πραγματοποιηθεί επεξεργασία του υλικού.

Τι πρέπει να γράφει η συμφωνία

Μια άδεια για AI φωνή χρειάζεται συγκεκριμένους όρους:

Τι επιτρέπεται: δημιουργία μοντέλου, παραγωγή νέων εκφωνήσεων ή μόνο συγκεκριμένες διορθώσεις.

Για ποιον σκοπό: πελάτης, brand, καμπάνια και είδος περιεχομένου.

Πού και για πόσο: μέσα, χώρες, γλώσσες και διάρκεια.

Με ποια διαδικασία: ποιος έχει πρόσβαση στο μοντέλο και ποιος εγκρίνει τα νέα κείμενα.

Με ποια αμοιβή: τι καλύπτει η συμφωνία και τι απαιτεί πρόσθετη άδεια.

Τι γίνεται με τα δεδομένα: αποθήκευση, εκπαίδευση, πρόσβαση τρίτων και διαγραφή αρχείων και μοντέλων.

Η πρόταση του ΣΕΔΙΚΕ για νέα άδεια και αμοιβή ανά νέα χρήση χρειάζεται να μεταφράζεται σε σαφείς συμβατικούς όρους. Δεν υπάρχει ένας ενιαίος νόμιμος τιμοκατάλογος που να καθορίζει την αμοιβή κάθε εφαρμογής AI.

Η ένδειξη «AI» δεν αντικαθιστά την άδεια

Το άρθρο 50 του ευρωπαϊκού AI Act προβλέπει υποχρεώσεις διαφάνειας για συνθετικό περιεχόμενο. Μεταξύ άλλων, απαιτεί από όσους χρησιμοποιούν συστήματα AI που παράγουν ή επεξεργάζονται ηχητικό περιεχόμενο το οποίο συνιστά deepfake να γνωστοποιούν την τεχνητή δημιουργία ή επεξεργασία του. Για προδήλως καλλιτεχνικά ή δημιουργικά έργα προβλέπεται προσαρμοσμένος τρόπος γνωστοποίησης.

Η ενημέρωση του ακροατή, όμως, δεν εξασφαλίζει τα δικαιώματα χρήσης. Η ένδειξη ότι μια εκφώνηση δημιουργήθηκε με AI δεν νομιμοποιεί από μόνη της την αξιοποίηση της φωνής.

Ούτε κάθε επεξεργασία ήχου είναι voice cloning. Η αποθορυβοποίηση μιας ηχογράφησης και η παραγωγή νέων προτάσεων με συνθετικό αντίγραφο του εκφωνητή είναι διαφορετικές εργασίες. Σε κάθε περίπτωση, χρειάζεται να ελέγχονται η λειτουργία του εργαλείου, οι όροι του παρόχου και η άδεια που έχει δώσει ο εκφωνητής.

Πριν η καμπάνια βγει στον αέρα

Το θέμα αξίζει περαιτέρω συζήτηση ανάμεσα σε νομικούς, εκφωνητές, διαφημιστικές εταιρείες, παραγωγούς και μέσα ενημέρωσης. Στην πίεση να βγει μια καμπάνια στον αέρα, ο έλεγχος των δικαιωμάτων μπορεί εύκολα να μείνει πίσω και να εκθέσει τους εμπλεκόμενους σε διαφωνίες, αξιώσεις ή ανάγκη απόσυρσης του υλικού.

Μέσα στη βιασύνη, μια έγκριση μπορεί να δοθεί προφορικά. Ένα «ναι» στο τηλέφωνο, όμως, δεν υποκαθιστά την έγγραφη άδεια όπου αυτή απαιτείται και μπορεί να αφήσει ασαφές τι ακριβώς συμφωνήθηκε. Ο τελικός πελάτης ενδέχεται έτσι να παραλάβει και να χρησιμοποιήσει μια εκφώνηση χωρίς να γνωρίζει ότι δημιουργήθηκε με AI ή ότι δεν έχουν εξασφαλιστεί οι απαραίτητες άδειες.

Βασική προϋπόθεση πριν ξεκινήσει η παραγωγή με AI φωνή είναι ένα σαφές έγγραφο συμφωνητικό, που να ορίζει ποιος επιτρέπει τι, για ποια χρήση, για πόσο χρόνο και με ποια αμοιβή. Μαζί χρειάζεται να ελέγχονται τα δικαιώματα των υπόλοιπων συντελεστών και οι όροι της υπηρεσίας AI. Ο πελάτης πρέπει επίσης να ενημερώνεται για τη χρήση συνθετικής φωνής και τους περιορισμούς της άδειας.

Αυτά πρέπει να έχουν ξεκαθαριστεί πριν χρησιμοποιηθεί το υλικό, όχι όταν η καμπάνια βρίσκεται ήδη στον αέρα.

Ευχαριστούμε το VoiceCasting.gr για τη συμβολή του στην προετοιμασία του άρθρου.

Οι παραπάνω πληροφορίες δεν αποτελούν νομική συμβουλή. Η αξιολόγηση κάθε περίπτωσης εξαρτάται από τη σύμβαση, το υλικό και τη συγκεκριμένη χρήση.

https://broadcastnews.gr